Ngày 10.11 hằng năm được cộng đồng quốc tế kỷ niệm là “Ngày Khoa học thế giới vì hòa bình và phát triển” (World Science Day for Peace and Development).
Ngày Khoa học thế giới vì hòa bình và phát triển là dịp để tôn vinh vai trò của khoa học trong đời sống nhân loại. Đồng thời, khẳng định sợi dây gắn kết bền chặt giữa tri thức, hòa bình và phát triển bền vững.
Hành trình ra đời của một ngày đặc biệt dành cho khoa học
Nguồn gốc của ngày này bắt đầu từ Hội nghị Thế giới về khoa học (World Conference on Science), diễn ra tại Budapest, Hungary vào năm 1999. Do Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên Hợp Quốc (UNESCO) và Hội đồng Khoa học quốc tế (International Science Council - ISC, khi đó là ICSU) đồng tổ chức. Tại hội nghị này, các nhà khoa học, chính phủ và tổ chức quốc tế đã cùng nhau đưa ra một đề xuất mang tính biểu tượng: cần có một ngày toàn cầu dành riêng để tôn vinh khoa học. Nhằm nâng cao nhận thức của công chúng về tầm quan trọng của khoa học đối với xã hội và thúc đẩy cam kết của các quốc gia trong việc sử dụng khoa học vì lợi ích chung của nhân loại.
Hai năm sau, tại kỳ họp thứ 31 của Đại hội đồng UNESCO năm 2001, đề xuất ấy được chính thức thông qua. Kể từ đó, ngày 10.11 được chọn là Ngày Khoa học thế giới vì hòa bình và phát triển, và lần đầu tiên được tổ chức vào năm 2002.
Theo UNESCO, mục tiêu của ngày này là “tăng cường nhận thức của công chúng về vai trò của khoa học trong việc xây dựng xã hội hòa bình và bền vững. Thúc đẩy sự hợp tác quốc tế vì khoa học, và làm nổi bật tầm quan trọng của việc gắn kết khoa học với cuộc sống hàng ngày”. Khoa học, vì thế, không chỉ là công cụ để khám phá hay đổi mới, mà còn là phương tiện giúp con người hiểu nhau hơn. Giải quyết xung đột, và cùng hướng đến một tương lai công bằng, an toàn cho tất cả.
Ngày 10.11 không chỉ dành cho giới nghiên cứu mà còn là lời mời gọi toàn xã hội cùng tham gia, từ học sinh, sinh viên đến các nhà hoạch định chính sách. Để “thu hẹp khoảng cách giữa khoa học và xã hội”. UNESCO khẳng định: “Khoa học chỉ có ý nghĩa khi nó phục vụ con người”.
Những chủ đề tiêu biểu
Từ khi ra đời đến nay, Ngày Khoa học thế giới vì hòa bình và phát triển mỗi năm đều mang một chủ đề khác nhau. Phản ánh các vấn đề nổi bật của thời đại và định hướng phát triển của nhân loại.
Năm 2018, chủ đề được chọn là “Science: A Human Right” (Khoa học - quyền của con người), nhấn mạnh rằng quyền được tiếp cận tri thức, nghiên cứu và thụ hưởng thành quả khoa học là quyền cơ bản mà mọi người đều nên có, không phân biệt quốc tịch, giới tính hay điều kiện kinh tế.
Đến năm 2020, trong bối cảnh đại dịch COVID-19 làm đảo lộn thế giới. Chủ đề của ngày 10.11 là “Science for and with Society in dealing with the global pandemic” – một lời nhắc mạnh mẽ rằng khoa học không thể tách rời khỏi xã hội. Và, chính hợp tác quốc tế trong nghiên cứu, chia sẻ dữ liệu, phát triển vaccine đã trở thành tấm gương sáng cho sức mạnh của tri thức nhân loại.
Năm 2024, chủ đề “Why Science Matters - Engaging Minds and Empowering Futures” (Tại sao khoa học quan trọng - Khơi mở tư duy, trao quyền cho tương lai) được UNESCO lựa chọn, hướng đến việc khơi dậy niềm yêu thích khoa học trong giới trẻ. Thúc đẩy giáo dục STEM, đồng thời củng cố nhận thức rằng khoa học là nền tảng để xây dựng tương lai công bằng, bền vững hơn.
Trên khắp thế giới, Ngày Khoa học thế giới được hưởng ứng bằng hàng nghìn hoạt động: Hội thảo trực tuyến, tọa đàm, các chiến dịch truyền thông, triển lãm và “ngày mở cửa” tại các viện nghiên cứu. UNESCO và International Science Council mỗi năm đều kêu gọi các tổ chức, trường đại học, viện hàn lâm đăng ký tổ chức sự kiện, chia sẻ kinh nghiệm về việc gắn kết khoa học với cộng đồng.
Tại nhiều quốc gia châu Âu như: Pháp, Anh, Đức hay các nước châu Phi, châu Á... Các viện nghiên cứu thường tổ chức “Open Science Day”, giới thiệu những nghiên cứu đang triển khai và giải thích cách khoa học. Đóng góp vào việc giải quyết các vấn đề thực tế, từ biến đổi khí hậu, năng lượng sạch, đến công nghệ y học và AI. Ở nhiều nơi, học sinh được mời đến các phòng thí nghiệm để “trải nghiệm khoa học” – giúp khơi dậy niềm tin và cảm hứng khám phá.
Theo UNESCO, Ngày Khoa học thế giới “không chỉ là ngày để nói về khoa học, mà là ngày để lắng nghe xã hội nói về khoa học” – nghĩa là để công chúng cùng tham gia, chất vấn và đồng hành với các nhà khoa học trong việc định hình tương lai.
Tại Việt Nam, ngày 10.11 những năm gần đây, đã bắt đầu được hưởng ứng ở nhiều cấp độ khác nhau. Văn phòng UNESCO tại Hà Nội thường xuyên đăng tải các thông điệp kỷ niệm ngày này trên mạng xã hội. Một số trường đại học, viện nghiên cứu, tổ chức giáo dục, như Viện Nghiên cứu Quản trị Kinh doanh UCI hay các câu lạc bộ khoa học trẻ, cũng tổ chức tọa đàm hoặc bài viết tuyên truyền về vai trò của khoa học trong phát triển bền vững. Có thể thấy ngày 10.11 đang dần được biết đến rộng rãi hơn trong cộng đồng khoa học Việt Nam, như một nhịp cầu nối giữa khoa học, giáo dục và công chúng.
Chủ đề năm nay: “Trust, Transformation, and Tomorrow: The Science We Need for 2050”
Năm 2025, UNESCO chọn chủ đề: “Trust, Transformation, and Tomorrow: The Science We Need for 2050” (Lòng tin, Sự chuyển đổi và Ngày mai - Khoa học chúng ta cần cho năm 2050).
Theo giải thích từ UNESCO, đây không chỉ là khẩu hiệu mang tính biểu tượng, mà là lời kêu gọi chiến lược trong giai đoạn nhân loại đang đối mặt với khủng hoảng niềm tin, biến động công nghệ và thách thức toàn cầu chưa từng có.
Chủ đề này được chọn trong bối cảnh Liên Hợp Quốc vừa phát động “Thập kỷ quốc tế về khoa học vì phát triển bền vững 2024 - 2033” (International Decade of Sciences for Sustainable Development). UNESCO, với vai trò cơ quan điều phối, coi đây là cơ hội để tái khẳng định vai trò cốt lõi của khoa học trong việc đạt được 17 Mục tiêu phát triển bền vững (SDGs).
Lòng tin (Trust) - Nền móng của khoa học và xã hội
Trong những năm gần đây, một trong những thách thức lớn nhất của khoa học không còn chỉ là giới hạn tri thức, mà là niềm tin công chúng. Sự lan truyền của tin giả, thuyết âm mưu, hoài nghi về vaccine, biến đổi khí hậu hay trí tuệ nhân tạo đã làm lung lay niềm tin vào khoa học ở nhiều nơi.
UNESCO nhấn mạnh rằng “lòng tin là điều kiện tiên quyết để khoa học có thể đóng vai trò tích cực trong xã hội”. Điều đó đòi hỏi tính minh bạch, trung thực, chia sẻ dữ liệu mở, và đặc biệt là khoa học phải được truyền đạt một cách dễ hiểu, cởi mở và có trách nhiệm.
Chủ đề “Trust” vì thế kêu gọi các nhà khoa học, tổ chức và chính phủ tái thiết lập mối quan hệ tin cậy giữa khoa học và công chúng – không chỉ bằng lời nói, mà bằng hành động: minh bạch trong nghiên cứu, khuyến khích khoa học mở, chống lại việc chính trị hóa hoặc thương mại hóa sai lệch các kết quả khoa học.
Sự chuyển đổi (Transformation) - Khoa học cho thời đại mới
“Transformation” ở đây không chỉ nói về tiến bộ công nghệ, mà còn về cách thức mà khoa học vận hành và tương tác với xã hội.
Trong kỷ nguyên của trí tuệ nhân tạo, công nghệ sinh học, và năng lượng tái tạo, khoa học đang bước vào giai đoạn chuyển đổi mạnh mẽ nhất trong lịch sử. UNESCO cho rằng khoa học cần “tái cấu trúc” để trở nên mở, hợp tác, đa ngành và bao trùm hơn. Điều này có nghĩa là không chỉ các nhà khoa học mới làm khoa học, mà cả doanh nghiệp, cộng đồng địa phương, người dân cũng có thể tham gia vào quá trình tạo ra tri thức, thông qua mô hình “citizen science” (khoa học công dân).
Bên cạnh đó, “Transformation” còn là lời kêu gọi tái định hình đạo đức và giá trị của khoa học trong thời đại mới, nơi công nghệ có thể thay đổi cách con người sống, làm việc, thậm chí định nghĩa lại chính nhân tính. UNESCO muốn nhấn mạnh rằng, khoa học chỉ thực sự là khoa học “vì hòa bình và phát triển” khi nó hướng đến công bằng, trách nhiệm và nhân văn.
Ngày mai (Tomorrow) - Tầm nhìn đến năm 2050
Khi đặt mốc thời gian 2050, UNESCO không chỉ nói về ba thập kỷ phía trước, mà nói về tương lai của nhân loại. Theo UNESCO, “chúng ta cần một nền khoa học có khả năng dự đoán, thích ứng và dẫn dắt các thay đổi toàn cầu, từ khí hậu, năng lượng, y tế đến xã hội học và trí tuệ nhân tạo”.
Câu hỏi được đặt ra: “Khoa học nào chúng ta cần cho năm 2050?” Câu trả lời nằm ở sự kết hợp giữa tri thức và lòng tin, đổi mới và đạo đức, công nghệ và nhân văn. UNESCO coi chủ đề năm nay là lời mời gọi toàn cầu cùng nhìn xa hơn hiện tại - để không chỉ giải quyết vấn đề của hôm nay, mà chuẩn bị cho thế giới của ngày mai.
“Tomorrow” vì thế mang hai ý nghĩa: vừa là đích đến của phát triển khoa học, vừa là trách nhiệm của thế hệ hôm nay. Mọi quyết định, mọi hướng đi trong nghiên cứu hiện tại sẽ góp phần định hình "bộ mặt của thế giới" năm 2050: được dẫn dắt bởi tri thức, lòng tin và sự hợp tác toàn cầu.
Khoa học - chiếc cầu nối giữa tri thức và hòa bình
Thông điệp xuyên suốt của Ngày Khoa học thế giới vì hòa bình và phát triển 2025, theo UNESCO, là: “Không có phát triển bền vững nếu không có hòa bình và không có hòa bình nếu không có khoa học”.
Trong thế giới đang bị phân mảnh bởi xung đột, biến đổi khí hậu, khủng hoảng kinh tế và thông tin sai lệch, khoa học trở thành ngôn ngữ chung giúp con người tìm lại sự đồng thuận. Khoa học cung cấp bằng chứng, giải pháp và nền tảng cho đối thoại, nhưng trên hết, khoa học cần được thực hành với niềm tin, sự đổi mới và tầm nhìn tương lai.
Nhận xét
Đăng nhận xét