Theo đánh giá của các nhà khoa học UNESCO, Phú Yên hội tụ ba giá trị di sản chính để tạo thành công viên địa chất tiềm năng là di sản địa chất, di sản văn hóa và đa dạng sinh học.
Ban Quản lý Công viên địa chất Phú Yên (Đắk Lắk) đang tích cực phối hợp với các chuyên gia để tiếp tục nghiên cứu, khảo sát chuyên sâu, hoàn thiện cơ sở khoa học cho hồ sơ trình UNESCO công nhận là Công viên địa chất toàn cầu.
Song song với đó là các hoạt động bảo tồn di sản, nâng cao nhận thức cộng đồng và xúc tiến quảng bá du lịch theo hướng bền vững, có trách nhiệm.
Theo lộ trình, dự kiến giai đoạn 2026-2027, hồ sơ Công viên địa chất Phú Yên sẽ được trình UNESCO xem xét. Đây không chỉ là mục tiêu về danh hiệu, mà còn là cơ hội để vùng đất ven biển này khẳng định vị thế trên bản đồ di sản địa chất toàn cầu, đồng thời tạo động lực phát triển kinh tế-xã hội gắn với bảo tồn.
ADVERTISEMENT
Các nhà khoa học của UNESCO đánh giá Phú Yên hội tụ ba giá trị di sản chính để tạo thành công viên địa chất tiềm năng là di sản địa chất, di sản văn hóa và đa dạng sinh học.
Đặc biệt, Phú Yên có đặc trưng đá biến chất cổ khoảng 2,5 tỷ đến 542 triệu năm trước, các công trình kiến trúc thể hiện giao thoa văn hóa Chăm-Việt-Hoa-châu Âu, các hệ sinh thái cát ven biển, đầm phá, rạn san hô phong phú.
Công viên địa chất Phú Yên có tầm quan trọng đặc biệt về di sản địa chất. Ở đây có sự đa dạng tuyệt vời của đá granit hình thành từ 250 triệu năm trước, nổi bật là Gành Đá đĩa, Hòn Yến, Bãi Môn-Mũi Điện, tháp Nhạn… Về mặt giá trị di sản, bao gồm di sản địa chất, tự nhiên, văn hóa, phi vật thể, Phú Yên có đầy đủ tiềm năng để phát triển một đề án Công viên địa chất toàn cầu UNESCO.
Phú Yên có 60 di sản địa chất, thuộc 9 kiểu (cổ sinh; địa mạo, cảnh quan; cổ môi trường; đá; địa tầng; khoáng sản; kinh tế địa chất; cấu trúc kiến tạo, lịch sử tiến hóa địa chất và địa chất đệ tứ, địa chất biển và tương tác lục địa đại dương). Giá trị về di sản địa chất ở Phú Yên là cơ sở khoa học để xây dựng Công viên địa chất Phú Yên và hướng tới mục tiêu Công viên Địa chất Toàn cầu UNESCO.
Biển đóng vai trò trung tâm của không gian địa chất
Được thành lập năm 2024 với tổng diện tích gần 2.000km² đất liền và khoảng 1.000km² vùng biển, Công viên địa chất Phú Yên mang trong mình một bản sắc rất riêng.
Nếu các công viên địa chất toàn cầu đã được UNESCO công nhận tại Việt Nam chủ yếu nằm ở vùng núi đá vôi hay cao nguyên bazan, thì tại đây, biển đóng vai trò trung tâm của không gian địa chất. Đường bờ biển dài gần 189km, cùng các đảo ven bờ, gành đá, bãi biển, đầm và vịnh, là kết quả trực tiếp của những vận động kiến tạo và quá trình biển tiến-biển thoái kéo dài hàng trăm triệu năm.
Biển không chỉ tạo nên cảnh quan hấp dẫn mà còn mang giá trị khoa học đặc biệt. Các bậc thềm biển cổ, doi cát nối đảo, hệ thống đầm-vịnh như Vịnh Xuân Đài, Đầm Ô Loan hay Cù Mông là “chứng nhân” cho lịch sử mực nước biển biến đổi theo thời gian địa chất.
Đây chính là lợi thế nổi bật, giúp Công viên địa chất Phú Yên tạo dấu ấn khác biệt trong mạng lưới công viên địa chất của Việt Nam và khu vực, đồng thời phù hợp với các ưu tiên toàn cầu của UNESCO về phát triển bền vững kinh tế biển và thích ứng với biến đổi khí hậu.
Mảnh ghép từ siêu lục địa Gondwana cổ đại
Theo các kết quả nghiên cứu bước đầu, vùng công viên địa chất nằm trên rìa phía Nam của Địa khối Kontum - một mảnh ghép quan trọng của siêu lục địa Gondwana cổ đại.
Hàng tỷ năm trước, Gondwana từng tồn tại ở bán cầu Nam, sau đó vỡ ra và trôi dạt, để lại những “dấu vết” địa chất quý giá trên lãnh thổ Việt Nam ngày nay. Các đá biến chất có tuổi từ 1,8 đến 2 tỷ năm tại núi Chóp Chài, Nhất Tự Sơn hay khu vực vịnh Xuân Đài là bằng chứng khoa học hiếm hoi, góp phần khẳng định vị trí đặc biệt của vùng đất này trong tiến trình tiến hóa địa chất toàn cầu.
Song song với đó là lịch sử vận động mạnh mẽ của magma và núi lửa. Khoảng 250 triệu năm trước, khu vực này trải qua nhiều giai đoạn trầm tích, magma xâm nhập và phun trào. Những khối granit cổ hiện diện ở Núi Nhạn, Đèo Cả, Núi Đá Bia tạo nên các khối núi vững chãi, trong khi các đợt phun trào bazan trẻ hơn đã hình thành nên những cảnh quan độc đáo ven biển.
Gành Đá Đĩa với các cột đá bazan lục giác xếp khít như tổ ong, không chỉ là thắng cảnh nổi tiếng mà còn là “giáo trình địa chất sống”, giúp công chúng dễ dàng hình dung về quá trình nguội lạnh của dung nham núi lửa trong môi trường biển.
Nơi di sản địa chất hòa quyện di sản văn hóa
Trong bức tranh địa chất ấy, Sông Ba giữ vai trò đặc biệt. Đây là một trong số ít con sông lớn của miền Trung chảy từ Tây Nguyên ra biển Đông, mang theo phù sa, trầm tích và cả ký ức địa chất từ núi rừng xuống đồng bằng ven biển.
Dọc theo đới đứt gãy sâu sông Ba, các dấu tích nước nóng, trầm tích bentonite và diatomite chứa hóa thạch thực vật đã được ghi nhận, góp phần tái hiện sinh động môi trường tự nhiên trong quá khứ xa xưa.
Sự hiện diện của sông Ba không chỉ có ý nghĩa khoa học mà còn định hình không gian sinh tồn và văn hóa của cộng đồng cư dân. Từ thượng nguồn đến cửa biển, dòng sông này đã nuôi dưỡng các làng mạc, đồng ruộng, tạo nên mối liên kết bền chặt giữa con người và thiên nhiên.
Điểm đặc sắc của Công viên địa chất Phú Yên không chỉ nằm ở những tầng đá cổ hay cảnh quan ngoạn mục, mà còn ở sự hòa quyện giữa di sản địa chất với di sản văn hóa.
Trên không gian địa chất hàng trăm triệu năm ấy là lớp trầm tích văn hóa dày với 415 năm lịch sử hình thành và phát triển. Hàng trăm di tích lịch sử-văn hóa, kiến trúc, khảo cổ cùng các danh thắng nổi tiếng vừa là điểm đến du lịch, vừa là “cửa sổ” để nhìn vào quá khứ.
Các lễ hội gắn với biển như lễ hội Cầu Ngư, lễ hội Đầm Ô Loan..., nghề làm nước mắm, nghề đan lưới, thúng chai hay các loại hình nghệ thuật dân gian như Bài chòi, hò bả trạo… đã tạo nên “phần hồn” cho không gian địa chất. Chính sự gắn kết giữa thiên nhiên và con người, giữa ký ức địa chất và đời sống đương đại, đã làm nên chiều sâu đặc biệt cho Công viên địa chất Phú Yên./.
Nhận xét
Đăng nhận xét