Di sản thế giới vùng Đông Bắc: Từ UNESCO vinh danh đến phát triển bền vững di sản

 Tại kỳ họp lần thứ 47 của UNESCO ở Paris, quần thể Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn - Kiếp Bạc chính thức được ghi danh Di sản Văn hóa Thế giới - một dấu mốc tự hào của Việt Nam. Tuy nhiên, đi cùng vinh danh là bài toán không mới nhưng ngày càng cấp thiết: Làm thế nào để phát huy giá trị di sản trong đời sống hiện đại mà vẫn giữ được sự tĩnh lặng, thiêng liêng vốn có?

Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn - Kiếp Bạc được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa thế giới.

Cơ hội lan tỏa di sản sau vinh danh của UNESCO

Danh hiệu Di sản Thế giới thường tạo cú hích mạnh mẽ, thu hút ngày càng nhiều du khách đến khám phá và trải nghiệm. Thực tế tại Vịnh Hạ Long hay Quần đảo Cát Bà cho thấy, việc được vinh danh không chỉ nâng tầm hình ảnh điểm đến mà còn mở ra cơ hội hoàn thiện hạ tầng, nâng cao chất lượng dịch vụ và lan tỏa giá trị di sản một cách rộng rãi hơn.

Với quần thể Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn - Kiếp Bạc, giá trị càng trở nên đặc biệt khi không chỉ hội tụ cảnh quan, kiến trúc mà còn là không gian tâm linh gắn với Thiền phái Trúc Lâm. Sự quan tâm ngày càng lớn của người dân vì thế không chỉ là áp lực, mà còn là cơ hội để những giá trị tinh thần cốt lõi được nhận diện, gìn giữ và lan tỏa sâu rộng hơn.

Trong các mùa lễ hội, nếu được tổ chức và điều tiết hợp lý, dòng du khách đông đảo hoàn toàn có thể trở thành nguồn lực tích cực. Việc phân luồng, kiểm soát quy mô, nâng cao ý thức trải nghiệm sẽ vừa đáp ứng nhu cầu chiêm bái, vừa bảo tồn được sự tĩnh tại - yếu tố làm nên “linh hồn” của di sản. Khi đó, phát triển du lịch không đối lập với bảo tồn, mà trở thành một phương thức nuôi dưỡng di sản một cách bền vững.

Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Đặng Văn Bài, nguyên Cục trưởng Cục Di sản Văn hóa, Phó Chủ tịch Hội đồng Di sản văn hóa Quốc gia, di sản sau khi được vinh danh cần một cơ chế quản lý đủ mạnh để vừa giữ được tính toàn vẹn, vừa tạo “sức sống mới” cho cộng đồng.

Tuy nhiên, ông cũng lưu ý rằng, nếu buông lỏng kiểm soát, các hoạt động khai thác dễ trượt sang xu hướng thương mại hóa, làm phai nhạt giá trị gốc - điều từng xảy ra ở không ít điểm đến.

Câu chuyện tại Côn Sơn - Kiếp Bạc là một minh chứng rõ nét. Trước đề xuất mở rộng khai quật khảo cổ nhằm gia tăng giá trị trưng bày, Ban Quản lý đã lựa chọn giữ nguyên trạng, chấp nhận hạn chế khai thác để bảo vệ tính nguyên gốc của di sản. Đây không chỉ là một quyết định quản lý, mà còn thể hiện nguyên tắc xuyên suốt: Phát huy giá trị phải đặt trên nền tảng bảo tồn.

Phật tử cầu an ở chùa Ngọa Vân, xã Bình Khê, tỉnh Quảng Ninh.

Phát huy di sản gắn với bảo tồn bền vững

Quần thể Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn - Kiếp Bạc gắn liền với Phật hoàng Trần Nhân Tông và triết lý “cư trần lạc đạo” - sống giữa đời mà vẫn giữ được sự an nhiên trong tâm. Đây cũng là gợi mở quan trọng cho cách tiếp cận di sản hôm nay: không “đóng kín” để bảo tồn tuyệt đối, mà cần đặt trong mối quan hệ sống động với cộng đồng.

Theo ông Nguyễn Việt Dũng, Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Quảng Ninh, phát triển du lịch là xu thế tất yếu khi di sản đã được thế giới ghi nhận, song cần lựa chọn hướng đi phù hợp, ưu tiên chất lượng thay vì số lượng. Điều này đòi hỏi chiến lược dài hạn, trong đó bảo tồn được đặt ngang với mục tiêu tăng trưởng.

Nhiều chuyên gia đề xuất định hướng “du lịch chậm”, du lịch văn hóa - tâm linh đúng nghĩa, nơi du khách không chỉ tham quan mà còn trải nghiệm, chiêm nghiệm và kết nối với giá trị tinh thần của di sản. Bên cạnh đó, công nghệ như thực tế ảo (VR), thực tế tăng cường (AR) có thể hỗ trợ mở rộng khả năng tiếp cận, góp phần giảm áp lực lên không gian thực.

Là di sản liên tỉnh, quần thể này đặt ra yêu cầu về một cơ chế quản lý thống nhất, xuyên suốt. Theo đó, cần phân vùng rõ ràng: vùng lõi được bảo vệ nghiêm ngặt nhằm giữ gìn tính nguyên gốc, vùng đệm được quy hoạch cho các hoạt động dịch vụ; đồng thời kiểm soát “sức chứa” để tránh quá tải.

Theo bà Nguyễn Thị Thùy Liên, Trưởng ban Quản lý di tích Côn Sơn - Kiếp Bạc, chuyển đổi số với các sản phẩm 3D, trải nghiệm 360 độ đang góp phần quảng bá hiệu quả, đồng thời giảm áp lực lên di tích.

UNESCO cũng nhấn mạnh cách tiếp cận cộng đồng: di sản phải được bảo vệ trong cộng đồng, bởi cộng đồng và vì cộng đồng. Người dân không chỉ là “người giữ di sản” mà còn là chủ thể hưởng lợi. Tuy nhiên, các hoạt động khai thác cần đặt trong khuôn khổ kiểm soát chặt chẽ, tránh xu hướng thương mại hóa làm biến dạng giá trị.

Cùng với đó, giáo dục di sản giữ vai trò nền tảng lâu dài, giúp mỗi người dân trở thành một “đại sứ văn hóa”. Để quần thể di sản tồn tại bền vững, điều cốt lõi không chỉ là quy hoạch hay công nghệ, mà là một tư duy phát triển tỉnh táo, trong đó bảo tồn là nền tảng, còn phát huy phải nằm trong giới hạn của giá trị.