Người trẻ giữ hồn xưa: Giữ nghề đã làm nên di sản thế giới

 Di sản tư liệu thế giới mộc bản triều Nguyễn đã được UNESCO vinh danh, nhưng ít ai biết ở làng nghề 600 năm tuổi làm nên di sản đó vẫn còn truyền nhân - những nghệ nhân trẻ.

Dấu ấn làng nghề 600 năm tuổi

Nghề khắc in mộc bản Thanh Liễu (Hải Dương cũ) có lịch sử gần 600 năm, nổi tiếng với kỹ thuật khắc mộc bản tinh xảo, giá trị.

Theo các tài liệu lịch sử ghi chép lại, các nghệ nhân của làng nghề mộc bản Thanh Liễu xưa chính là tác giả đã khắc tạo nên những bộ mộc bản như mộc bản triều Nguyễn, mộc bản chùa Vĩnh Nghiêm và mộc bản trường học Phúc Giang, được UNESCO vinh danh là Di sản tư liệu của Chương trình ký ức thế giới.

Các nghệ nhân làng Thanh Liễu khắc mộc bản

ẢNH: CÔNG ĐẠT

Theo Dư địa chí thành phố Hải Dương ghi lại, tổ nghề in khắc gỗ ở Thanh Liễu là thám hoa Lương Như Hộc, sinh năm 1420 (Canh Tý) tại làng Hồng Lục thuộc tổng Thạch Khôi, huyện Trường Tân (trước là P.Tân Hưng, TP.Hải Dương; nay thuộc TP.Hải Phòng). Thám hoa Lương Như Hộc có 2 lần đi sứ Trung Quốc, đem nghề in mộc bản về truyền dạy cho 2 học trò đầu tiên là Phạm Niên (Phạm Trên) và Phạm Đới (Phạm Dưới). Sau đó, 2 người này đã truyền nghề lại cho dân làng Hồng Lục, Liễu Tràng rồi lan sang thôn Khuê Liễu bên cạnh. Ba làng tạo thành trung tâm khắc in bản mộc của cả nước, kéo dài từ thế kỷ 15 - 19.

Nghề khắc ván in sách đã đem lại cuộc sống khá giả cho cả 3 làng, nên thời đó có câu: Đình Sinh, quán Sếu, chùa Tràng/Trong ba làng ấy không làm cũng có ăn. Hay như trong sách Hải Dương phong vật khúc, khi viết về nghề in ấn ở Hồng Lục - Liễu Tràng cũng có câu: Phường Hồng Lục, Liễu Tràng khắc chữ/Bản bộ kinh, bộ sử rành rành.

Dưới thời Nguyễn, ở 2 làng Liễu Tràng, Thanh Liễu có hàng trăm người làm nghề khắc khuôn in chữ. Triều đình đã tuyển chọn khoảng 20 người đủ trình độ để giao khắc kinh sách của triều đình. Những thợ giỏi này sau khi hoàn thành một công trình in ấn được triều đình hậu đãi và phong hàm cửu phẩm.

Nghệ nhân Nguyễn Công Đạt giới thiệu bản in từ mộc bản Thanh Liễu tại Ngự Hà viên ở Huế

ẢNH: NGÔ QUÝ ĐỨC

Trải qua gần 600 năm lịch sử truyền nghề, đến nay thế hệ nghệ nhân đương đại đang lưu giữ nghề mộc bản làng Thanh Liễu không còn nhiều. Nhưng lớp nghệ nhân trẻ với tình yêu và niềm tự hào nghề nghiệp của tổ tiên truyền lại vẫn kiên trì giữ nghề và tìm cách tạo ra giá trị mới để phát huy giá trị di sản.

Người trẻ giữ nghề

Nghệ nhân Nguyễn Công Đạt (28 tuổi, khu Thanh Liễu, tỉnh Hải Dương cũ; nay là P.Tân Hưng, TP.Hải Phòng) là hậu duệ đời thứ 17 của làng nghề mộc bản Thanh Liễu. "Tôi cảm thấy rất tự hào về làng nghề mộc bản của tổ tiên", Đạt nói.

Từ thời nhà hậu Lê, nghệ nhân làng nghề Thanh Liễu cũng đã được sung vào Lục Tràng cục, chuyên làm bản khắc gỗ phục vụ việc in ấn cho triều đình. Đến thời nhà Nguyễn, nghệ nhân làng nghề này cũng tiếp tục được triều đình trọng dụng. "Di sản lưu lại giờ đã trở thành di sản tư liệu của thế giới", Đạt chia sẻ.

Phát huy và lưu giữ di sản của làng nghề, hiện nay ngoài phục chế các văn bản cổ, lớp nghệ nhân trẻ như Nguyễn Công Đạt đã sáng tạo thêm các dòng tranh khắc gỗ thành sản phẩm văn hóa để phục vụ du khách, trình diễn nghề cho các lớp học trải nghiệm… Với cách làm đó, hồi tháng 8.2025, nhóm nghệ nhân của Đạt đã có dịp đến cố đô Huế tham gia sự kiện tuần lễ Mạch nguồn di sản do Ngự Hà viên - Phường Bách nghệ tổ chức.

Theo nghệ nhân Đạt, trong chuyến đi Huế lần ấy, anh đã có dịp hội ngộ với những bản khắc gỗ của các thế hệ nghệ nhân Thanh Liễu để lại trên đất Huế. Mộc bản Thanh Liễu với kỹ thuật khắc bằng dao ngang - dấu ấn không thể nhầm lẫn của làng Thanh Liễu, vẫn còn rất rõ trên các bản khắc gỗ hiện đang lưu giữ tại nhà GS-TS Thái Kim Lan, phủ Tùng Thiện vương, phủ Tuy Lý vương, chùa Hải Đức…

Tại Huế, nhóm nghệ nhân của Đạt cũng có dịp trình diễn và kể về hành trình hồi sinh, gìn giữ những giá trị của nghề khắc ván in mộc bản mà cha ông để lại. Du khách được các nghệ nhân trẻ giới thiệu về lịch sử làng nghề và được mục sở thị các bản khắc cổ, ván khắc tranh cổ, dụng cụ khắc, các ấn phẩm mộc bản của làng nghề Thanh Liễu. Các nghệ nhân cũng hướng dẫn du khách trải nghiệm, thực hành khắc, in mộc bản.

Chuyến đi Huế lần này, anh Đạt thu hoạch nhiều cho việc phát huy nghề mộc bản khi thu thập thêm vào kho mẫu in những biểu tượng linh vật trên Cửu đình, mẫu bình phong Long mã. Dịp Tết Nguyên đán Bính Ngọ 2026, Đạt cho ra mắt mẫu "mã đáo thành công" mới mà anh sáng tác dựa trên cảm hứng từ biểu tượng Long mã ở Huế.

Tại Huế, đã có những cuộc gặp gỡ từ 3 miền, các workshop, những câu chuyện. Và hơn hết, một hy vọng mãnh liệt nhen nhóm khi hàng trăm người đã "chạm" vào di sản có dấu ấn làng nghề 600 năm: di sản mộc bản triều Nguyễn. (còn tiếp)