Ai sở hữu giá trị sáng tạo trong kỷ nguyên AI? UNESCO bàn về đa dạng biểu đạt văn hóa trên môi trường số

Ngày 27/10/2026, UNESCO tổ chức tại trụ sở ở Paris (Pháp) hội nghị quốc tế "Thúc đẩy sáng tạo của con người và sự đa dạng của các biểu đạt văn hóa trong môi trường số". Diễn ra trong khuôn khổ Công ước 2005 về bảo vệ và phát huy sự đa dạng của các biểu đạt văn hóa, hội nghị xoay quanh một câu hỏi ngày càng cấp thiết: khi trí tuệ nhân tạo (AI) tham gia sâu vào quá trình sáng tác, ai sẽ nắm giữ giá trị do sáng tạo mang lại?

Dàn diễn giả từ nhiều tổ chức quốc tế

Phiên khai mạc có sự tham gia của Phó Tổng Giám đốc UNESCO phụ trách Văn hóa Nayef Al-Fayez, Phó Tổng Thư ký Liên minh Viễn thông Quốc tế (ITU) Tomas Lamanauskas, Giám đốc Vụ Luật Bản quyền của Tổ chức Sở hữu Trí tuệ Thế giới (WIPO) Michele Woods, Đại sứ thiện chí UNESCO – nhạc sĩ Jean Michel Jarre, cùng đại diện Nhóm Đại sứ Pháp ngữ tại UNESCO và Liên đoàn Quốc tế các Hiệp hội Tác giả và Nhà soạn nhạc.

Chương trình được chia thành ba phiên thảo luận:

• Sáng tạo trong kỷ nguyên AI, với sự góp mặt của Báo cáo viên đặc biệt Liên Hợp Quốc về quyền văn hóa Alexandra Xanthaki và đại diện ngành công nghiệp âm nhạc, nghệ sĩ từ Nigeria và Pháp;
• Hệ thống AI tôn trọng quyền và đa dạng văn hóa, quy tụ đại diện ngành ghi âm, giới họa sĩ truyện tranh Hàn Quốc, nghệ sĩ Thổ Nhĩ Kỳ và doanh nghiệp công nghệ;
• Khả năng tiếp cận, khám phá nội dung văn hóa đa dạng trên các nền tảng số, với diễn giả đến từ Argentina, Morocco, Senegal và ngành trò chơi điện tử.

Những con số đáng chú ý

Theo báo cáo Re|Shaping Policies for Creativity 2026 của UNESCO, doanh thu từ môi trường số hiện chiếm khoảng 35% thu nhập của người sáng tạo, gấp đôi mức 17% của năm 2018. Tuy nhiên, chỉ 48% quốc gia đang xây dựng hệ thống thống kê về tiêu dùng nội dung văn hóa số. Một báo cáo của Nhóm chuyên gia độc lập về AI và văn hóa công bố năm 2025 cũng cảnh báo tốc độ phát triển của AI đang vượt xa năng lực quản trị trong lĩnh vực văn hóa.

Các đại biểu chỉ ra nhiều rủi ro: dữ liệu huấn luyện AI có thể chứa tác phẩm được sử dụng khi chưa có sự cho phép rõ ràng; thu nhập của nghệ sĩ, nhất là trong âm nhạc và nghe nhìn, có nguy cơ bị kéo giảm khi nội dung do máy tạo ra tăng mạnh; trong khi thị trường tập trung vào một số ít nền tảng phát trực tuyến với thuật toán đề xuất thiếu minh bạch khiến nghệ sĩ ít tên tuổi khó tiếp cận công chúng. Thông điệp xuyên suốt của UNESCO là con người phải tiếp tục ở vị trí trung tâm của hệ sinh thái sáng tạo.

Gợi mở cho Việt Nam

Công nghiệp văn hóa Việt Nam đang tăng trưởng nhanh và AI đã được ứng dụng trong điện ảnh, trò chơi, xuất bản, thiết kế. Từ hội nghị, nhiều câu hỏi được đặt ra cho Việt Nam: ai kiểm soát dữ liệu văn hóa trong nước, cơ chế xin phép và chia sẻ lợi ích khi tác phẩm được dùng để huấn luyện AI, và làm thế nào bảo vệ tri thức của các cộng đồng.

Nguồn tham khảo: Báo Văn Hóa (27/10/2026); Vietnam.vn (27/10/2026). Bài viết được unescoviet.org tóm lược và biên tập lại.