Báo cáo UNESCO 2026: đưa người sáng tạo trở lại vị trí trung tâm trong chuỗi giá trị số

Báo cáo toàn cầu Re|Shaping Policies for Creativity 2026 của UNESCO không chỉ phân tích tác động của AI đến thị trường văn hóa, mà còn đặt ra một câu hỏi chính sách: làm thế nào để người sáng tạo trở lại vị trí trung tâm trong chuỗi giá trị số? Báo Văn Hóa (28/10/2026) đã điểm lại nhiều số liệu đáng chú ý từ báo cáo này.

Tiếp cận dễ hơn, nhưng được nhìn thấy khó hơn

Theo báo cáo, AI giúp việc sản xuất nội dung trở nên dễ dàng, nhưng để tác phẩm đến được với công chúng lại ngày càng khó. Hệ sinh thái số tập trung vào một số ít nền tảng lớn, trong khi cơ chế đề xuất và tuyển chọn nội dung thiếu minh bạch có thể ưu tiên những nghệ sĩ đã có tên tuổi.

• 63% quốc gia, vùng lãnh thổ được khảo sát đã có chương trình hỗ trợ sáng tạo số.
• Khoảng 80% quốc gia triển khai biện pháp giúp công chúng tiếp cận, khám phá nội dung văn hóa số.
• Tỷ lệ người có kỹ năng số thiết yếu ở các nước phát triển là 67%, trong khi ở các nước đang phát triển chỉ khoảng 28%.

Thu nhập số tăng nhưng thiếu ổn định

Tỷ trọng doanh thu từ dịch vụ số trong tổng thu nhập của người sáng tạo toàn cầu đã tăng từ 17% (2018) lên 35% (2023). Tuy vậy, đi kèm là những rủi ro như việc làm bấp bênh, thu nhập không ổn định và nguy cơ bị xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ. Dù khoảng 95% quốc gia đã có luật về sở hữu trí tuệ, việc có luật chưa đồng nghĩa với việc người sáng tạo kiểm soát được trọn vẹn giá trị tác phẩm của mình.

Dữ liệu văn hóa – nguồn lực mới cần được nhận diện

Báo cáo chỉ ra nhiều quốc gia còn thiếu công cụ thống kê về cách công chúng tiêu thụ nội dung văn hóa số; mới khoảng 48% quốc gia đang phát triển hệ thống thống kê này, trong khi dữ liệu người dùng phần lớn nằm trong tay các doanh nghiệp công nghệ. Sách, âm nhạc, phim ảnh và di sản số hóa đang trở thành dữ liệu quan trọng để huấn luyện AI, nhưng vai trò ấy chưa được phản ánh đầy đủ trong các khung chính sách.

Từ đó, các định hướng được nêu gồm: tăng minh bạch trong phân phối nội dung, chuẩn hóa thống kê văn hóa số, làm rõ nguồn gốc, quyền sử dụng và thù lao đối với dữ liệu dùng để huấn luyện AI, cũng như coi đào tạo kỹ năng số là điều kiện để người sáng tạo tham gia chuỗi giá trị mới.

Với Việt Nam, Luật Trí tuệ nhân tạo có hiệu lực từ ngày 1/3/2026 yêu cầu việc thu thập, sử dụng dữ liệu cho AI phải tuân thủ pháp luật liên quan, trong đó có sở hữu trí tuệ – một cơ sở để bảo vệ quyền lợi của người sáng tạo trong bối cảnh mới.

Nguồn tham khảo: Báo Văn Hóa (28/10/2026). Bài viết được unescoviet.org tóm lược và biên tập lại.